آشنایی با موسیقی ایرانی قسمت دوم
باران پاشا
🎼 تئوری موسیقی – آشنایی با مفاهیم پایه
موسیقی بر پایهی دو عنصر اصلی صدا و دیرند (کشش زمانی) شکل میگیرد. در این بخش، به بررسی ویژگیهای صدای موسیقایی، معرفی نتها و مفاهیم بنیادین موسیقی خواهیم پرداخت.
🔊 ویژگیهای صدا در موسیقی
صدا نتیجهی ارتعاش یا لرزش اجسام است. در موسیقی، هر صدا دارای سه مشخصهی اصلی است:
- نواک (زیر و بمی): تفاوت ارتفاع صداها را نشان میدهد. برای مثال، صدای زنان معمولاً زیرتر و صدای مردان بمتر است.
- شدت (بلندی صدا): میزان قدرت یا ضعف صداست؛ یعنی صدا چقدر بلند یا آهسته شنیده میشود.
- طنین یا رنگ صوتی: ویژگیای است که باعث میشود صدای انسانها یا سازهای مختلف از یکدیگر متمایز باشند. حتی اگر یک نت را روی دو ساز مختلف اجرا کنیم، رنگ صوتی متفاوتی خواهیم شنید.
🎶 نتهای موسیقی
در موسیقی، صداها با استفاده از هفت نت نامگذاری میشوند:
فارسی | دو | رِ | می | فا | سُل | لا | سی |
لاتین | Do | Re | Mi | Fa | Sol | La | Si |
انگلیسی | C | D | E | F | G | A | B |
ترتیب نتها دایرهای است؛ یعنی پس از “سی” دوباره “دو” تکرار میشود و این چرخه ادامه دارد.
⏳ دیرند (کشش زمانی نتها)
دیرند به میزان امتداد زمانی هر صدا گفته میشود. در جدول زیر شکل، نام و نسبت زمانی آنها آمده است:
شکل | w | h | q | e | x | r |
نام | گرد | سفید | سیاه | چنگ | دولاچنگ | سه لاچنگ |
نسبت با گرد | 1/1 | 2/1 | 4/1 | 8/1 | 16/1 | 32/1 |
🎼خطوط حامل
خطوط حامل، پایهی نوشتاری موسیقی هستند و محل قرارگیری نتها روی آنها، نشاندهندهی ارتفاع صداست.
- خطوط حامل اصلی: شامل ۵ خط افقیاند.
- خطوط حامل اضافی: خطوط کوتاهی هستند که برای نمایش نتهای خارج از محدودهی حامل اصلی، در بالا یا پایین آن رسم میشوند.
- کلید سُل: علامتی است که نشان میدهد نت سُل روی خط دوم حامل قرار دارد.
🤫 سکوتها
برای هر شکل نت، شکلی معادل برای سکوت نیز وجود دارد. وقتی این نشانهها در قطعهای دیده شوند، نوازنده باید به اندازهی ارزش زمانی آن سکوت کند.
🎵 وزن، ریتم و تأکید
- تأکید: نخستین نت هر میزان با قدرت بیشتر نواخته میشود و پایهی شکلگیری ریتم در موسیقی است.
- وزن: تکرار منظم الگوهای زمانی متفاوت است.
- میزان: نشانهاي كـه بـراي مشـخص كـردن دورههـا و تعـداد ضـرب در هـر دوره وضـع شـده اسـت. هر دوره به وسيلهي خـط عمـودي كـه حامـل را قطـع مـيكنـد از دوره پيشـين خـود جـدا مـيشـود.
🎵 نقطه
هرگاه سمت راست یک نت نقطه قرار گیرد، نیمی از ارزش زمانی آن نت به آن افزوده میشود. یا به بیان دیگر ارزش زمانی نت 1.5 برابر میشود. در شکل زیر ارزش زمانی شکلهای نقطهدار آورده شده است:
🎼انواع میزانها
میزانها به دو دستهی کلی تقسیم میشوند:
- میزانهای غیرلنگ (منظم): تأکیدها با فواصل زمانی مساوی تکرار میشوند.
- میزانهای ساده: هر ضرب برابر با یک شکل ساده(بدون نقطه) است، مانند:
نمونهها: ، ،
درمیزاننمای: عــدد پایین(4) نشــان دهنــده شــكلي اســت كــه 4/1 گــرد مــيباشــد يعــني شــكل ســياه و عــدد بــالا (2) نشـان دهنـده تعـداد آن شـكل در هـر مـيزان مـيباشـد. - میزانهای ترکیبی: هر ضرب برابر با یک شکل نقطهدار است، مانند:
نمونهها: ، ،
درمیزاننمای : عــدد پایین(8) نشــان دهنــده شــكلي اســت كــه 8/1 گــرد مــيباشــد يعــني شــكل چنگ و عــدد بــالا (6) نشـان دهنـده تعـداد آن شـكل در هـر مـيزان مـيباشـد.
- میزانهای ساده: هر ضرب برابر با یک شکل ساده(بدون نقطه) است، مانند:
- میزانهای لَنگ: تأکیدها در فواصل زمانی نامساوی قرار میگیرند و در موسیقی محلی ایران کاربرد زیادی دارند. مانند: ، ،
🎶 نت سیمهای تار و سهتار
🔹 تار
تار دارای ۶ سیم است که به صورت سه جفت سیم نواخته میشوند.
🔹 سهتار
سهتار دارای ۴ سیم است، که سیم سوم و چهارم به صورت جفت نواخته میشوند، به سیم سوم سهتار سیم مشتاق نیز گفته میشود.
🎯 پرکاربردترین کوکهای تار و سهتار
جفت سیم اول | جفت سیم دوم | جفت سیم سوم |
دو | سل | دو |
دو | سل | ر |
دو | فا | دو |
کوک تار و سهتار در حالت دو سل دو:
🎶تعداد دستانها (پردهها) تار و سهتار یکی است ولی در کل برای این سازها بین 25 تا 28 دستان(پرده) بسته میشود. در شکل صفحه 11 دستانبندی 28تایی برای تار و سهتار نمایش داده شده است و برای هر سه کوک مرسوم تار و سهتار نتهای هر پرده نگارش شده است، در سازهای 25 پرده شماره پرده های 1، 10 و 19 بسته نمیشوند.
